به گزارش دنیای بورس به نقل از دنیای اقتصاد، با حمله وحشیانه آمریکا و اسرائیل به مجتمعهای پتروشیمی ماهشهر، عرضه محصولات این شرکتها در بورس کالای ایران مختل شد. پلیاتیلن ترفتالات بطری یا همان PET به عنوان یکی از محصولات پرکاربرد در تولید بطریهای مختلف آشامیدنی و خوراکی به دلیل کاهش عرضه در بازار به یکی از پرنوسانترین کالاها به لحاظ قیمتی مبدل شده که اثرات تورمی خود را در محصولات پاییندستی گذاشته است. دادههای معاملات بورس کالا نشان میدهد این محصول از بازه قیمتی حدود ۱۳۰میلیون تومان به ازای هر تن در ابتدای دیماه، به سطحی کمسابقه رسیده است. در عرضههای ابتدای اردیبهشت PET به ازای هر تن حدود ۴۱۲میلیون تومان مورد دادوستد قرار گرفته است. جهشی که نهتنها فعالان صنعت بستهبندی، بلکه کل زنجیره صنایع پاییندستی را با شوک جدی مواجه کرده است. بررسی دقیقتر این روند نشان میدهد که بازار PET بطری در ایران، برخلاف بسیاری از کالاهای پتروشیمی، تنها تحتتاثیر یک عامل قرار ندارد، بلکه حاصل همپوشانی پیچیدهای از متغیرهای داخلی و جهانی است که چاشنی تحولات ژئوپلیتیک به آن افزوده شده است.
سایه سیاه نفت
در سطح جهانی، بازار PET بطری طی ماههای اخیر اگرچه با افزایش هزینههای تولید و نوسانات محدود قیمتی مواجه بوده، اما نشانهای از بحران شدید عرضه در آن دیده نمیشود. تولیدکنندگان بزرگ آسیایی، بهویژه در چین و هند، همچنان نقش اصلی در تامین این پلیمر ایفا میکنند و قیمتها در بازارهای بینالمللی اغلب در چارچوبی قابل کنترل نوسان داشتهاند. افزایش قیمت نفت و برخی از مواد اولیه، هزینه تولید PET را بالا برده، اما این افزایش بهصورت تدریجی و قابل جذب در بازار جهانی رخ داده است. به همین دلیل، جهش چندبرابری قیمت در بازار ایران را نمیتوان تنها به روندهای جهانی نسبت داد، بلکه باید آن را در بستر شرایط خاص داخلی تحلیل کرد.
شوک به بازار پتروشیمی
در داخل کشور، دادههای بورس کالا تصویری روشن از تغییر فاز بازار ارائه میدهد. در دیماه، معاملات PET بطری در فضایی نسبتا متعادل انجام میشد. قیمتها در محدوده ۱۳۲ تا ۱۳۵میلیون تومان تثبیت شده بود و نسبت تقاضا به عرضه عموما بین ۱۱۵ تا ۱۴۰درصد در نوسان بود. این ارقام نشان میداد که بازار در وضعیت تعادل نسبی قرار دارد با وجود افزایش شدید قیمت دلار، همچنان معاملات به روال عادی خود ادامه دارد. حتی در برخی عرضهها، رقابت قیمتی نزدیک به صفر یا منفی بود که بیانگر برتری نسبی عرضه بر تقاضا در مقاطع کوتاه است.
با ورود به بهمن و اسفند، نشانههای تغییر بهتدریج ظاهر شد. نسبت تقاضا به عرضه در برخی عرضهها به حدود ۲۸۰ درصد رسید؛ رقمی که بهطور معمول نشاندهنده افزایش قابلتوجه تقاضا نسبت به عرضه محصول است. با این حال این رشد تقاضا هنوز به جهش شدید قیمت منجر نشده بود و رقابت قیمتی در محدوده ۱۰ تا ۱۵ درصد باقی مانده بود. این وضعیت نشان میداد که اگرچه بازار PET داغ شده، اما هنوز از نظر عرضه در وضعیت بحرانی قرار ندارد و تولیدکننده قادر به پاسخگویی نسبی به نیاز بازار است.
این روند اما در فروردین بهطور ناگهانی تغییر کرد؛ آسیبدیدن یکی از عرضهکنندگان مهم این کالا، یعنی پتروشیمی تندگویان، در پی حملات خارجی باعث شد تا شوک ناگهانی عرضه به این محصول وارد شود. این رخداد، حتی پیش از آنکه اثر کامل خود را در کاهش واقعی تولید نشان دهد، سیگنال قدرتمندی به بازار ارسال کرد که ریسک کمبود جدی است. همین موضوع باعث شد تا رفتار خریداران بهسرعت تغییر کند.
در نخستین عرضههای پس از این شوک، بازار واکنشی فراتر از انتظار نشان داد. قیمت پایه بهطور ناگهانی از حدود ۱۳۴میلیون تومان به بیش از ۲۲۰میلیون تومان افزایش یافت و قیمت معامله در بورس کالا تا سطح ۴۱۲میلیون تومان صعود کرد. همزمان، رقابت قیمتی به ۸۷ درصد رسید و نسبت تقاضا به عرضه در محدوده ۱۸۵ درصد تثبیت شد. این ترکیب، از منظر تحلیلی، نشانه ورود بازار به فاز هیجان بود. در این وضعیت نهتنها عرضه پاسخگوی تقاضا نبود، بلکه انتظارات تورمی و رفتارهای احتکاری نیز به تشدید نوسانات دامن میزند.
نکته قابل تأمل در این میان، مقایسه رفتار بازار در دو مقطع زمانی است. در اواخر دیماه، زمانی که نسبت تقاضا به عرضه به حدود ۲۸۰ درصد رسیده بود، رقابت قیمتی تنها در محدوده ۱۵ درصد باقی ماند. این در حالی است که در اردیبهشت، با نسبت تقاضای کمتر حدود ۱۸۵ درصد، رقابت به ۸۷ درصد رسید. این تفاوت بهوضوح نشان میدهد که عامل تعیینکننده در جهش اخیر قیمت، تنها مربوط به بخش تقاضای محصولات نیست، بلکه کاهش شدید عرضه و افزایش نااطمینانی نسبت به آینده آن بوده است.
در کنار این عامل، نباید نقش تقاضای فصلی را نادیده گرفت. PET بطری بهطور مستقیم با صنعت نوشیدنی در ارتباط است و با نزدیک شدن به فصل گرما، تولیدکنندگان آب معدنی، نوشابه و سایر محصولات مشابه، نیاز خود را به این ماده اولیه افزایش میدهند. این الگوی فصلی هر سال تکرار میشود، اما در شرایط عادی، عرضه نیز متناسب با آن تنظیم میشود. آنچه امسال بازار را دچار بحران کرده، همزمانی این افزایش تقاضا با اختلال در عرضه بوده است.
از منظر ساختاری نیز، پتروشیمی تندگویان یکی از مهمترین عرضهکنندگان این محصول در بورس کالا بود. آسیب به این مجتمع پتروشیمی در نتیجه حملات دشمن سبب شد تا کمبود ناگهانی این محصول، موجبات متورمشدن قیمتها در محصولات آشامیدنی را به دنبال داشته باشد.
آنچه امروز در بازار PET بطری ایران مشاهده میشود، تنها جهش قیمتی نیست، بلکه نتیجه تغییر فاز عمیق در ساختار بازار است. قیمتهای فعلی، بخشی ناشی از واقعیتهای بنیادین مانند کاهش عرضه و افزایش هزینههاست، اما بخش قابلتوجهی از آن نیز به انتظارات، ترس و رفتارهای هیجانی بازار مربوط میشود. این ترکیب، بازاری را شکل داده که در آن پیشبینیپذیری به حداقل رسیده و تصمیمگیری برای فعالان اقتصادی با ریسک بالایی همراه است.
چشمانداز آینده این بازار، بیش از هر چیز به وضعیت تولید و عرضه بستگی دارد. اگر تولید در مجتمع تندگویان بهسرعت به حالت عادی بازگردد، میتوان انتظار داشت بخشی از این افزایش قیمت اصلاح شود. اما در صورت تداوم اختلال یا حتی باقی ماندن نااطمینانی، بازار ممکن است در سطوح قیمتی بالا تثبیت شود، هرچند با نوسانات شدید. در هر دو سناریو، بازار PET بطری در ایران وارد دورهای جدید شده که در آن، متغیرهای ژئوپلیتیک، بیش از هر زمان دیگری، تعیینکننده مسیر قیمتها هستند.