به گزارش «دنیای بورس»، عباس موسویان عضو شورای فقهی بانک مرکزی صبح دیروز در سن ۶۰ سالگی درگذشت. به گزارش خبرگزاری مهر، سید عباس موسویان از متخصصان فقه اقتصادی و از اندیشمندان و صاحبنظران بانکداری بدون ربا و بانکداری اسلامی صبح روز گذشته به دلیل ابتلا به ویروس کرونا دار فانی را وداع گفت.
سید عباس موسویان در ۱۳۳۹ شمسی در عجبشیر از بخشهای آذربایجان شرقى متولد شد. تحصیلات خود را در عجب شیر پی گرفت و از دوره دبیرستان به شهر تبریز آمد و در هنرستان صنعتی در رشته برق به تحصیل خود ادامه داد. در ۱۳۵۸ شمسی، در رشته برق وارد دانشگاه شد اما پس از انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها، از ۱۳۶۰شمسی، به حوزه علمیه قم رفت و به تحصیل علوم دینی پرداخت.
وی همزمان در رشته اقتصاد نظری در دانشگاه مفید به تحصیل پرداخت و از ۱۳۶۸شمسی، به مدت ده سال به درس خارج فقه و اصول مشغول شد. در ۱۳۷۳شمسی، برای اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشته اقتصاد نظری وارد دانشگاه شهید بهشتی تهران شد و بعد از آن به تحصیل در دوره دکترای تخصصی تفسیر و علوم قرآن در همین دانشگاه مشغول شد. این اندیشمند اسلامی در ۱۳۸۲ شمسی، دکترای تخصصی تفسیر و علوم قرآنی خود را گرفت و موفق شد در سال ۱۳۸۴، مدرک دکترای فقه اقتصادی را از حوزه علمیه قم نیز دریافت کند.
برخی فعالیتهای اجرایی و کتب منتشر شده
رئیس پژوهشکده نظامهای اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۸، مسوول دفتر قم پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در سال ۷۹، مدیر گروه مدیریت مالی دانشگاه امام صادق(ع) از تیرماه ۱۳۹۱ تاکنون، مدیر گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی از سال ۸۳ تاکنون، مدیر گروه فقه اقتصادی مرکز جهانی علوم اسلامی از سال ۱۳۸۳ تاکنون و جانشین مدیرمسوول فصلنامه اقتصاد اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تا به امروز از جمله فعالیتهای اجرایی این پژوهشگر حوزه اقتصاد به شمار میروند.
تسلیت رئیسکل بانک مرکزی
عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی، در پیامی درگذشت حجتالاسلام و المسلمین دکتر سیدعباس موسویان، عضو شورای فقهی این بانک را این گونه تسلیت گفت: با کمال تاسف مطلع شدم حجتالاسلام و المسلمین دکتر سیدعباس موسویان که از بدو تشکیل کمیته مشورتی فقهی بانک مرکزی و پس از تشکیل شورای فقهی این بانک عضو فعالی بودند، پس از تحمل یک دوره بیماری، به رحمت ایزدی پیوستهاند.
ایشان طی این سالها، با تسلط بر مبانی فقهی و انطباق آن با مسائل اجرایی، زمینهساز تحول و خدمات ارزنده بهویژه در زمینه معرفی ابزارهای نوین پولی و بانکی و کلا بازارهای مالی منشأ خیر و خدمت برای آحاد جامعه بودند و خدماتشان در شورای فقهی، حوزه و دانشگاه شایسته تقدیر است.
بیشک فقدان این استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی که چهره آشنای دانشگاه و حوزه بودند، سبب محروم شدن پژوهشگران و نظام بانکی و مالی از خدمات ارزنده وی خواهد شد. اینجانب ضایعه درگذشت این محقق برجسته با تالیفات گسترده در حوزه اقتصاد اسلامی را به بازماندگان محترم و خانواده بزرگ بانکی تسلیت عرض میکنم و برای ایشان از درگاه خداوند متعال طلب رحمت و مغفرت دارم.
گرهگشایی از ابهامات فقهی
طهماسب مظاهری، رئیس پیشین بانک مرکزی نیز درباره مرحوم موسویان به آشنایی آنها در اوایل دهه ۸۰ اشاره میکند که در بانک ملی، برای اصلاح قانون بانکداری بدون ربا مجمعی تشکیل شده بود و دو نفر از سوی حوزه علمیه به این جلسات دعوت بودند که یکی از آنها مرحوم موسویان بود. وظیفه این مجمع این بود که آزادانه و بدون معذورات دولتی، نظرات کارشناسی خود را ارائه دهد. در زمانی که آقای شیبانی، رئیسکل بانک مرکزی شدند، این جمع به بانک مرکزی منتقل شد. پس از آن در دوران رئیسکل بعدی این جلسات بهصورت هفتگی برگزار و پایهای برای تشکیل شورای فقهی بانک مرکزی شد.
مظاهری در توصیف مرحوم سید عباس موسویان به سعه صدر و انعطافپذیری او در مورد نظرات مختلف اشاره کرد و گفت: در ابتدا مرحوم موسویان در مورد دو مساله در شورای فقهی ابهام داشت؛ یکی استقلال بانک مرکزی و دیگری نرخ بهره تسهیلات و کاهش ارزشی که وامدهنده باید متقبل میشد. اما در ادامه بعد از چند سال کار کردن روی این حوزه به یک استدلال فقهی و اقتصادی رسید، با اشاره به آیه قرآن به این نکته تاکید داشت که نباید به وام دهنده و وام گیرنده ظلمی روا شود.
درگذشت مردی سزاوار تحسین
- یاسر مرادی | کارشناس حقوق بانکی
روز گذشته خبر درگذشت غیرمنتظره حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیدعباس موسویان از تئوری پردازان برجسته اقتصاد اسلامی کشور و صاحب جایزه جهانی علوم انسانی اسلامی همه را شوکه کرد.پس از فوت آیت الله رضوانی و آیتالله شاهرودی که از فقهای خبره در مسائل اقتصاد اسلامی بودند، جایخالی اندیشمندانی که درک درستی از مسائل فقهی داشته و در عین حال با سیستمهای اقتصادی کشور از نزدیک آشنا باشند، کاملا محسوس بود؛ بهویژه آنکه حسب نیاز روز جامعه ابزارهای نوین مالی در شبکه بانکی و سازمان بورس طراحی میشد که تطبیق آنها با مبانی فقهی اقتصاد و قانع کردن مراجع معظم تقلید و فقهای شورای نگهبان دال بر حلیت آنها کار چندان آسانی نبود.
در این میان از اواخر دهه ۸۰ جمعی از فارغالتحصیلان اقتصاد اسلامی دانشگاههای قم از جمله سیدعباس موسویان و محمدنقی نظرپور (در سال ۹۶ در مسیر عزیمت به همایش علمی درگذشت) که دارای تحصیلات ارشد حوزوی بوده و در عین حال دکترای تخصصی دانشگاهی داشتند در کرسیهای علمی خود وارد عرصه تحقیق و نظریه پردازی در زمینه اقتصاد اسلامی شده و به تدریج به نهادهای نظارتی مانند شورای فقهی بانک مرکزی و کمیته فقهی بورس راه یافتند.
البته در کنار نهضت فکری اقتصاد اسلامی قم، طیفهای دیگری مانند استادان اقتصاد اسلامی تهران یا استادان دانشگاههای مشهد نیز به فعالیت مشغول بودند، اما در میان تمامی این افراد حضور مستقیم دکتر موسویان در نهادهای تصمیمساز و در عین حال ارتباط مستقیم با مراجع معظم تقلید و اعتماد به ایشان باعث شده بود تا بتواند نقش مهمی را بیش از سایرین در ایجاد فهم مشترک بین حوزههای علمیه، مجامع دانشگاهی و نهادهای مهم مالی مانند شبکه بانکی و سازمان بورس ایفا کند.
در طول دو دهه اخیر برخی نظریه پردازان اقتصاد اسلامی کشور همواره سعی در انتقاد شدید از عملکرد شبکه بانکی و سازمان بورس برآمده و در عین حال از ارائه راهکار اجرایی مناسب نیز عاجز بودند؛ در مقابل نیز برخی از بانکداران با عبور از دغدغه مراجع تقلید و متدینین، بانکداری اسلامی را بیفایده و غیرقابل اجرا میخواندند اما در این میان استادان مانند سیدعباس موسویان سعی در ایجاد تعادل بین دو طیف این تفکر داشته و از یک طرف دغدغه مراجع تقلید را به شبکه بانکی منتقل کرده و از طرف دیگر واقعیت نظام اقتصادی روز دنیا و اقتضائات آن را برای حوزههای علمیه و متدینین تشریح میکردند تا ضوابط اسلامی با کمترین مشکل و بهترین شکل ممکن پیادهسازی شود و در این میان بعضا مورد هجمه منتقدین و بیمهریهای افراطیون دو طیف قرار میگرفت.
یکی از دغدغهها و تئوریهای ایشان در سالهای اخیر، عبور از «بانکداری بدون ربا» به «بانکداری اسلامی» بود یعنی اینکه بانکهای ما علاوه بر عدم اخذ ربا از مشتریان، برای برقراری قسط، عدالت، انصاف و ریشهکنی تبعیض، رعایت حقوق ذینفعان و برقراری اخلاق اقتصادی نیز تلاش کنند؛ حذف سود مرکب، ارائه راهکارهای جدید برای امهال مطالبات، جلوگیری از صوریسازی عقود تسهیلاتی، استفاده از ابزارهای نوین مالی روز دنیا از دیگر دستاوردهای سالهای اخیر عمرشان بود که در این زمینه دهها کتاب و مقاله ارزشمند از ایشان به یادگار مانده است.
در پایان بیانصافی میدانم که از حسن خلق، تواضع، فروتنی، افتادگی، زهد و قناعت دکتر موسویان که از ایشان اسوهای اخلاقی ساخته بود، یاد نکنم؛ هیچ گاه برای پروژههای تحقیقاتی، حق شرکت در جلسات و تدریسهایشان حقالزحمه تعیین نمیکردند؛ همیشه و به هر مبلغی ولو اندک به ایشان پرداخت میشد، با روی گشاده و بدون گلهگذاری تشکر میکردند.
هیچگاه در مراسمات به فکر تشریفات و تجملات و عنوان و جایگاه خود نبودند؛ بهرغم جایگاه بسیار ویژه در بانک مرکزی و دوستی نزدیک با مدیران شبکه بانکی، هیچگاه فردی را برای تسهیلات یا گرفتن پست و مقام سفارش و توصیه یا سفارش نکردند؛ زندگی ساده و بیتکلفی در قم داشتند؛ سهشنبه هر هفته برای شرکت در جلسات شورای فقهی بانک مرکزی و کمیته فقهی بورس با وسیله ساده از قم به تهران میآمدند و بهرغم اصرار بسیار به جای اقامت در هتل یا مهمانسرای نهادهای مدعو، در خوابگاه دانشجویان ساکن میشدند و تا پاسی از شب به بحث و تبادلنظر علمی با دانشجویان میپرداختند؛ جمعههای خود را به جای تفریح و استراحت به نگارش و داوری مقالات، رسالههای دانشجویان و پروژههای معطل مانده اختصاص میدادند و......
بدون تردید، فقدان ایشان ضایعهای جبرانناپذیر برای نظام اقتصادی کشور است که امیدوارم شاگردانشان بتوانند جای خالی ایشان را پر کنند.
هر دم آید غمی از نو به مبارک بادم
حمید پورمحمدی | معاون اقتصادی سازمان برنامه و بودجه کشور
ضایعه درگذشت استاد ارجمند جناب آقای موسویان بسیار سنگین و غمانگیز است. متخصصان بازارهای پولی و مالی بهخوبی میدانند که چه گوهر درخشانی را از دست دادهاند.
بعد از انقلاب نظامات پولی و مالی اسلامی با بنیان شیعی تحرک جدی پیدا کرد، بانکها اسلامی شدند، عملیات بانکی بدون ربا شد، اوراق مالی اسلامی (مشارکت) طراحی و بهکار گرفته شد. بعدها این قابلیتها در سایر کشورهای اسلامی و غیراسلامی گسترش یافت، در این کشورها کمیتههای شریعت تشکیل شد ابزارهای جدید مالی طراحی و استانداردهای شرعی برای انجام عملیات پولی و مالی وضع شد.
به علت وفور منابع مالی کشورهای اسلامی و باورهای آنها برای اجتناب از ربا، بسیاری از کشورهای غیراسلامی سعی کردند خود را شاهراه بانکداری اسلامی بنامند تا این منابع را جذب کنند. این موضوع بهعلاوه بحران مالی ۲۰۰۸ غرب، باعث توسعه بیش از پیش ابزارهای مالی اسلامی در دنیا شد.
اما در این رهگذر ایران عقب افتاد اگر چه به مدد آموزههای شهید صدر و تحولات انقلاب اسلامی، ایران ابتدا در این زمینه پیشتاز بود اما متاسفانه این جد و جهد به محاق رفت و تحولات فکری در این زمینه دچار رخوت شد. ابزارهای مالی فعلی هم کارآمدی خود را از دست داد و جوابگوی نیازهای روز نبود و نوآوری جدیدی هم شکل نگرفت.
در سال ۱۳۸۳ با مشورت تعدادی از بانکداران، در وزارت امور اقتصادی و دارایی شورایی مشورتی در این زمینه تشکیل شد. بعد از آن در بانک مرکزی شورای فقهی با هدف طراحی ابزارهای جدید و رفع ایرادات ابزارهای فعلی و کارآمد کردن آنها ایجاد شد. در همین مسیر توفیق آشنایی با استاد گرانقدر حجتالاسلام و المسلمین آقای دکتر موسویان را یافتم. تحصیلکرده اقتصاد بود و به مبانی فقهی و حقوقی تسلط داشت. صاحب کتب و مقالات فراوان بود.
مورد احترام و اعتماد مراجع تقلید بود. با حُسن خلق و صبوری و تسلط و تواضع، محوریت مباحث فقهی و حقوقی مالی اسلامی را در جلسات به عهده داشت. دانش فقهی و اخلاق نیکو در کنار مساعی شبانهروزی، ایشان را به چهرهای محبوب و برای متولیان و کارشناسان پولی و مالی کشور کرده بود. هر جا با گرهی روبهرو میشدند اولین کسی به ذهن بانکداران میآمد، مرحوم آقای موسویان بود. ایشان پلی شدند تا زبان فعالان بازارهای پولی و مالی با حوزههای فقهی به هم نزدیک و از این مسیر گره بسیاری از معضلات باز شود.
بسیاری از نوعآوریهای جدید در بازارهای پولی و مالی نتیجه ایفای نقش موثر ایشان بود. یار صدیق و همکار و همراه ایشان، عالِم دیگری به نام حجتالاسلام والمسلمین دکتر نظرپور بود که او هم در این زمینه خدمات شایانی داشته است. این دو عزیز همیشه با هم بودند، با هم از قم میآمدند با هم برمیگشتند و هریک مکمل دیگری بود.
من به اعتبار حضور در بانک توسعه اسلامی و تجربهای که از کمیته شریعت آن بانک داشتم و همچنین به اعتبار حضور در جلسات هیات خدمات مالی اسلامی (IFSB) در مالزی، متوجه ظرفیت بالای گنجینههای ذخایر استدلالی و نظری فقه امامیه در حوزههای پولی و مالی بودم. لیکن متاسفانه نه میتوانستیم ظرفیتهای نظری شیعی در این حوزهها را به دیگران منتقل کنیم و نه میتوانستیم از نوآوریهای دیگر کشورهای اسلامی بهرهمند شویم.
برای جبران این ضعفها دو سودا را در سر میپروراندم. اول اینکه، استانداردهای شرعی بانکداری اسلامی را ترجمه و منتشر کنیم تا شاید عملیات بانکی ما نیز از لحاظ مقررات شرع استاندارد شده و نظارتپذیر شود تا میزان انتقادات در این زمینه کاهش یابد، که جلد اول آن بعد از اینکه ترجمه شد به همت دو عزیز مورد اشاره با فقه شیعه انطباق داده شد و بقیه نیمهتمام ماند. دوم اینکه این دو عزیز به زبانهای خارجی مسلط شده و در اجلاس بانکداری اسلامی که در بسیاری از کشورها برگزار میشد زبان گویای توانمندیهای فکری امامیه در حوزههای پولی و بانکی باشند که متاسفانه، هر دو عزیز را از دست دادیم یکی دو سال پیش در تصادف و دیگری امروز.
من از مرحوم دکتر موسویان فراوان آموختهام. یکی از ویژگیهای موثر ایشان این بود که توانست دانش و اندیشه را به عمل تبدیل کند.وامدار او هستم. فعالان بازارهای پولی و مالی هم وامدار او هستد. او در بوستان معرفت، چون درختی رسا و شجره طیبهای بود که بسیاری از جمله بانکداران و فعالان و متولیان بورس از ثمره دانش او متنعم و از سایهسار اخلاق او بهرهمند بودهاند.
به هیچ باغ نبود آن درخت مانندش/ که تندباد اجل بی دریغ برکندش
به لطف خویش خدایا روان او خوش دار / بدان حیات بکن زین حیات خرسندش