بررسی اسناد ملی ايران نشان میدهد در یک سده اخیر چند بار معضل کمبود پول خرد در ايران رخ داد و مشکلات مشابهی پديد آمد. علل مشترکی داشته و راههای مشابهی از سوی مردم، کسبه و دولتمردان برای حل آن بکار رفته است. وقفه در معاملات، نارضايتی مردم از ارائه شدن کالاهای مختلف به جای پول از مشکلات اين پديده است. اين روزها استفاده از وسايل حمل و نقل عمومی يا خريد کالاهايی که مبالغ آنها به پول خرد ختم میشود مشکلاتی را برای شهروندان ايجاد کرده و اغلب بر افزايش سکههای رايج برای آسانتر شدن دادوستدهای خرد تاکيد دارند.
1. مشکلات کمبود پول خرد
الف. به زحمت افتادن مردم در معامله
عليرغم وجود سيستمهای الکترونيکی در معاملات در اکثر فروشگاهها، داروخانهها و ساير مراکز به دليل نبودن مسکوک، فروشنده مابقی وجه خريدار را با ارائه اقلام کم ارزش که استفادهای برای خريدار ندارد صورت داده و خسارت هرچند جزئی به وی تحميل میکند.
از آنجاييکه يکی از وظايف دولتها و بانک مرکزی هر کشوری تهيه، توليد و توزيع اسکناس و سکههای مورد نياز جامعه است، اين موضوع در بخش سکه در داخل کشور در سالهای اخير کم رنگ شد و مشکلات عديده و نارضايتی فراوانی را موجب شد. لذا بانک مرکزی باید تدابير اساسی در توليد و افزايش آن و افزايش تنوع سکهها و توزيع مناسب آن داشته باشد.
در اکثر کشورهای توسعه يافته و يا در حال توسعه سکهها در انواع مختلف توليد و در اختيار جامعه قرار میگيرند و واحدهای پولی که به دليل تورم ارزش ذاتی پايينی دارند از حالت استثنا خارج و به دليل بالا بودن طول عمر سکه و پايين بودن هزينههای توليد، بيشتر به سمت توليد واحد پولی به صورت سکه است. لذا توليد اسکناس یک هزار تومانی و 2 هزار تومانی که ارزش ذاتی زيادی در مبادلات نداشته و هزينههای بالای چاپ و تهيه کاغذ دارند و با توجه به عمر محدود آنها مقرون به صرفه نخواهد بود. در چنين مواردی بانک مرکزی بايد از سکه به جای اسکناس جهت تکميل تنوع پول در گردش استفاده کند.
ب. سختی در اياب و ذهاب
کمبود پول خرد سختیهايی را برای مردم در رفتوآمد بهبار آورده است که میتوان به گرفتن کرايه تاکسی بيشتر به بهانه نبودن پول خرد و مشاجره بين راننده و مسافر به عنوان نمونههايی از رفتارهای غيراخلاقی محيطی اشاره کرد.
نبودن پول خرد، کندی يا وقفه در معاملات را پديد آورده است. به عنان مثال مردم با مشکل کمبود پول خرد مواجه هستند که اين مشکل رانندگان نيز به شمار میرود و در اکثر مواقع برای پس دادن مابقی پول به مسافرين با مشکل کمبود پول خرد مواجه شده و اين عامل سبب کند شدن عمل پرداخت کرايه و در نتيجه معطلی بيشتر مسافر و راننده میشود.
ج. ارائه کالا بجای بقيه پول
نبودن پول خرد باعث شده ارائه کالا به جای بقيه پول صورت گيرد و مردم برای حل معضل کمبود پول خرد به کالاهايی برای مبادله روی آورند مانند تحويل آدامس و شکلات بجای بقيه پول در بقالیها. همچنين کمبود پول خرد باعث شده برخی از داروخانهها با چسب زخم، آدامس و شکلات باقيمانده پول خريدار را تسويه کنند که اين امر با اعتراض خريدار مواجه شد.
د. مشاجره ميان مردم
اين مشکل که هر روزه در جای جای کشور باعث جرّ و بحثهايی ميان مردم میشود از جمله مشکلاتی است که همواره مشتريان و فروشندگان را درگير خود میکنند. نداشتن پول خرد و رُند کردن خودسرانه کرايهها از سوی رانندگان تاکسی موجب اعصاب خوردی و در نهايت درگيریهای متمادی بين مسافران و رانندگان در سطح شهر شده است.
ﻫ. پس ندادن بقيه پول
يکی از مشکلات کمبود پول خرد پس ندادن بقيه پول به ويژه از سوی فروشنده است.
و. خريد و فروش پول خرد
معضل کمبود پول خرد، شغل کاذب پول خرد فروشی را هم پديد آورده است.
2. برای حل مشکل پول خرد چه بايد کرد؟
الف. نياز به توليد مطلس يا سکه ضرب نشده
مطلس يا همان پولک بدون نقش سکه که برای ضرب سکه از آن استفاده میشود در سالهای گذشته از خارج وارد میشد و يکی از دلايل کمبود پول خرد، نياز به سپری شدن زمان لازم برای واردات مطلس بود.. مدير کل سازمان توليد اسکناس و مسکوک بانک مرکزی در تيرماه 1394 در اين زمينه میگوید: مطلس ديگر از خارج وارد نمیشود و توسط صنايع مس شهيد باهنر توليد میشود و کشور در توليد مطلس خودکفا است. با وجود خودکفايی در توليد مطلس، همچنان کشور با مشکل کمبود سکه مواجه است که با عنايت به تکميل ظرفيت توليد، در اينجا نقش توزيع بارزتر است.
ب. اقتصادی کردن سکه با تغييرات در آلياژ، اندازه و ارزش سکه
کاهش ارزش پول يکی از دلايل کميابی پول خرد و ضرب نشدن سکه محسوب شده است. حال آيا مناسب نيست که در اين وضعيت به جای چاپ اسکناسهای یک هزار تومانی و 2 هزار تومانی که ارزش ذاتی آنچنانی نداشته و بدليل هزينه بالای کاغذ، چاپ و عمر کوتاه آن، سکههای یکهزار و 2 هزار تومانی ضرب کرد که دارای هزينه کمتر عمر طولانی هستند.
ج. ايجاد روشهای نوين برای توزيع سکه
هم اکنون توزيع سکههای منتشر شده در کشور توسط سازمان نشر اسکناس و مسکوک بانک مرکزی به روش سنتی سالهای قبل و توسط برخی از شعبات بانکها انجام میشود و اين درحالی است که صنعت توليد و توزيع سکه در دنيا در حال تغيير بوده و حتی توليد و توزيع آن توسط توليد کنندگان خارج از سيستم بانکی صورت گرفته و به يک صنعت مستقل در دنيا تبديل شد. بانک مرکزی با توجه به افزايش جمعيت و افزايش نقدينگی و افزايش نيازهای اقتصادی اقدام به تغيير ميزان و نحوه توزيع در سطح جامعه میکند. با توجه به وضعيت موجود و نحوه توزيع سکه در کشور، متاسفانه بانک مرکزی کشورمان با ادامه روشهای منسوخ شده و سنتی قديمی موفق نشده است مشکلات اقشار مختلف جامعه را حل کند. لذا اميد است بانک مرکزی با الهام از روشهای نوين کشورهای پيشرفته بتواند با افزايش ضرب سکههای مورد نياز، موجب تامين نيازهای اقشار مختلف مردم شود.
3. نقش کارتهای الکترونيکی در حل معضل پول خرد چگونه است؟
خوشبختانه کارتهای الکترونيکی توانستهاند بخشی از معضلات کمبود پول خرد را حل و فصل کنند، اما با توجه به محدوديتهای زير يک راهکار موثر و قابل اتکا نیست:
· هزينههای تمام شده انتقال الکترونيکی وجوه برای مبالغ پايين بعضا بيش از مبلغ معامله است.
· امکان دسترسی کارت الکترونيکی برای همه اقشار از جمله کودکان و نوجوانان و مناطق دورافتاده ميسر نیست.
· خرابی خطوط تلفن و يا مشکلات کارت انجام معامله را متوقف میکند.
· در مواقع بحرانی همچون قطع خطوط برق و تلفن و اينترنت امکان استفاده از کارت ميسر نیست.
4. نتيجهگيری
کافی است يک بار پای خود را بيرون از مرزهای کشور گذاشته باشيد تا متوجه شويد در اکثر کشورهای جهان پول خرد نيازهای عمومی شما را در روز حل خواهد کرد و اصلا نيازی نيست اسکناس در جيب خود بگذاريد. اما در کشور ما کاملا برعکس است. از تاکسی تا بی.آر.تی، از سوپر مارکت محله تا داروخانه، از تزريقات تا باجه فروش بليت مترو، از فروشگاههای مختلف تا رستوران فست فود معمولا باقی پول شما را به بهانه نبودن «پول خرد» پس نمیدهند و اين موضوع به شکلی فراگير افزايش يافته است. طبيعتا برای ما هم طبيعی شده تا آن را بپذيريم و باقی پولمان را نخواهيم، اما کافی است با خودمان جمع و تفريقی بکنيم تا ببينيم همين يکصد تومانیها و 200 تومانیها که از حق ما ضايع شده و به دست ما نرسيده چقدر به جيب ديگران ريخته شده است.
يک بخش از اين قضيه دست دولت است. حجم بسياری از مسافر روزانه از تاکسی استفاده کرده و باقی پولشان را هيچوقت دريافت نمیکنند. از طرف ديگر گويی ما مقصران امر هستيم! تا بخواهيم اعتراض کرده و پولمان را مطالبه کنيم با برخورد دور از ادب رانندهها مواجه میشويم که «پول خرد اگر داری بده، اگر نداری من هم ندارم» و در نهايت هم خبری از باقيمانده پول نخواهد بود. در سوپرمارکتها هم روند به همين منوال است. کافی است شما باقی پول خود را طلب کنيد تا فروشنده بجای آن يک آدامس يا يک شکلات به شما بدهد درحالی که شما نياز به مابقی پول خود داريد. گويی مقصر مائيم که پول خرد نداريم. همچنين در داروخانهها نوار چسب و قرص «آدولت کُلد» جای پول خرد را گرفته است و مشاغل ديگری که با پول خرد سر و کار دارند.
در پايان میتوان نتيجهگيری کرد با توليد کافی سکه در اندازه و ارزشهای متناسب و استفاده از روشهای نوين در توزيع سکه بجای سيستم توزيع سنتی آن مشکلات مبادلات فيمابين مردم را در معاملات خرد به حداقل رساند و تنشهای اجتماعی را کاهش داد.
نویسنده: فهیمه خجندی؛ فوق لیسانس مدیریت مالی دانشگاه تهران
منبع: سرویس بنگاهها